Spomenik prirode Cerjanska pećina, jedno od najvrednijih prirodnih dobara u Srbiji, nalazi se oko 14 kilometara od centra Niša, na severnim predelima planine Kalafat, između sela Cerja i Kravlja. Ovaj izuzetni kraški sistem, koji otkriva jedan od najlepših podzemnih svetova u zemlji, zakonom je zaštićen i predstavlja prvorazrednu turističku i naučnu atrakciju.
Cerjanska pećina je još 1955. godine prepoznata kao prirodno blago i tada je stavljena pod zaštitu kao deo grupe speleoloških objekata severnog Kalafata, poznatih pod nazivom pećina Propala i Mala Propala. Status prirodnog dobra od izuzetnog značaja dobija 1998. godine, kada Vlada Republike Srbije donosi Uredbu o zaštiti Spomenika prirode „Cerjanska pećina“, svrstavajući je u I kategoriju zaštite na površini od 63,96 hektara.
Zaštićeni kompleks obuhvata više speleoloških objekata:
-
Ponorska pećina Provalija,
-
Ponor Cerjanaka Propast,
-
Povremeno sifonsko vrelo kod Kravlja,
-
Kraška jama iznad Kravljanskog vrela.
Do sada je istraženo 7.149 metara podzemnih kanala, što Cerjansku pećinu čini drugim najdužim poznatim pećinskim sistemom u Srbiji. Istraživanja su potvrdila i prirodnu povezanost Ponorske pećine Provalije sa vertikalnom kraškom jamom iznad Kravljanskog vrela.
Ono što Cerjansku pećinu izdvaja od ostalih jeste izuzetno bogat pećinski nakit. Duž celog sistema prostiru se hodnici i dvorane visine od 15 do čak 40 metara, ispunjene stalaktitima, stalagmitima, draperijama, pećinskim koralima i retkim heliktitima — neobičnim oblicima koji, suprotno zakonima gravitacije, „rastu“ u svim pravcima, poput naelektrisane kose. Upravo heliktiti čine ovu pećinu jedinstvenom u Srbiji.
Vizitorski centar – kapija u podzemni svet
U maju 2019. godine, nakon osam meseci izgradnje, otvoren je vizitorski centar „Cerjanska pećina“, savremeni objekat od 250 kvadratnih metara namenjen turistima, speleolozima i ljubiteljima prirode. U centru se nalaze garderoba, info-pult i prodavnica suvenira, a moguće je iznajmiti kompletnu opremu za organizovano spuštanje u pećinu.
Projekat je realizovan kroz Interreg IPA program prekogranične saradnje Srbije i Bugarske, zajedničkim radom Turističke organizacije Niš, Grada Sofije i udruženja „Love and Light“ iz Bugarske.
Otvaranje vizitorskog centra dalo je snažan podsticaj razvoju speleoturizma, ali i celokupnom razvoju regiona Kameničkog visa, Cerja i okolnih staza, koje privlače sve veći broj posetilaca iz zemlje i inostranstva.
