Jedno od najpotresnijih mesta koje svedoči o stradanju tokom Drugog svetskog rata u Niš jeste nekadašnji koncentracioni logor Crveni krst, danas Memorijalni kompleks „12. februar“. Iako se o njemu često govori kroz brojke i istorijske činjenice, iza zidova ovog logora ostale su priče koje ni danas nisu do kraja ispričane.
Logor je osnovan septembra 1941. godine, u neposrednoj blizini tadašnje železničke stanice Crveni krst, po kojoj je i dobio ime. Kroz njega su prolazili komunisti, pripadnici pokreta otpora, Jevreji, Romi, rodoljubi, intelektualci, sveštenici, ali i ljudi koji su samo bili sumnjivi okupatorskim vlastima. Mnogi od njih završili su na Bubnju, stratištu nadomak Niša, gde su vršena masovna streljanja.
Međutim, ono po čemu je logor Crveni krst ostao upamćen u evropskoj istoriji jeste događaj od 12. februara 1942. godine – prvo veliko organizovano bekstvo iz jednog nacističkog logora u porobljenoj Evropi. Tog jutra 147 logoraša krenulo je u proboj kroz bodljikavu žicu i nemačku stražu. Njih 105 uspelo je da pobegne, dok su mnogi ostali mrtvi na žici logora.
Ali postoji i manje poznata, gotovo zaboravljena priča.
Prema svedočenjima preživelih logoraša i istraživanjima niških istoričara, Nemci su u logoru pokušavali da otkriju ko su komunisti među zatvorenicima koristeći verske obrede. Na pravoslavni Božić 1942. godine u logor su dovedeni sveštenici, a zatvorenicima je naređeno da im poljube ruke i krst. Oni koji to nisu želeli da učine označeni su kao komunisti i kasnije posebno praćeni i mučeni. Taj događaj ostao je zapamćen kao jedan od najpodmuklijih načina identifikacije zatvorenika u logoru.
Još jedna potresna činjenica krije se na zidovima samica. Zatvorenici su noktima, komadićima metala ili ugljem ostavljali poslednje poruke porodicama, datume, molitve i oproštaje. Neke od tih poruka i danas su vidljive. Upravo one predstavljaju možda najjače svedočanstvo o ljudima koji su znali da iz logora verovatno nikada neće izaći živi.
Logor je prestao da funkcioniše septembra 1944. godine, a danas je jedan od retkih sačuvanih nacističkih logora u Evropi. Od 1979. godine nalazi se pod zaštitom države kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.
